Korzystając z pobytu w Bolonii, odwiedziliśmy w gronie redaktorów „Myśli Polskiej” niewielkie, senne Predappio, rozciągające się na malowniczych, łagodnych wzgórzach południowej Emilii-Romanii.
Miasteczko to jest w sposób nieco zaskakujący powiązane z naszą historią. 28 października 1944 roku Predappio zostało wyzwolone przez żołnierzy 2. Korpusu Polskiego dowodzonego przez gen. Władysława Andersa. Miasto odbił z rąk niemieckich 18. Lwowski Batalion Strzelców, wchodzący w skład 5. Kresowej Dywizji Piechoty.
Polscy żołnierze pozostawili po sobie bardzo dobre wspomnienia wśród miejscowej ludności. Nieprzypadkowo 15 września 1946 roku, podczas święta 5. Kresowej Dywizji Piechoty, odbyła się uroczystość przekazania sztandaru ufundowanego przez mieszkańców Predappio dla Polaków. Był to wyraz wdzięczności Włochów za humanitarne traktowanie ludności cywilnej zarówno w czasie walk, jak i po ich zakończeniu, a także za pomoc okazywaną głodującym i ubogim dzieciom miasta.
Jednak to nie ta historia rozsławiła Predappio. W miasteczku przyszedł na świat i znalazł miejsce ostatniego spoczynku włoski dyktator, twórca faszyzmu Benito Mussolini – jedna z najbardziej niebanalnych, ale i dramatycznych postaci historycznych XX wieku. Jeszcze w latach dwudziestych i w pierwszej połowie lat trzydziestych był podziwiany, wychwalany i stawiany za wzór przez tak ikoniczne postacie jak Winston Churchill czy Mahatma Gandhi. Ostatecznie przeszedł jednak do historii jako sojusznik Hitlera i współautor klęski Włoch w II wojnie światowej.
My, Polacy, powinniśmy jednak oceniać postacie historyczne nie z jakiejś wydumanej perspektywy globalnej, lecz przede wszystkim z własnego, polskiego punktu widzenia. We wrześniu 1939 roku, po bohaterskim, lecz beznadziejnym oporze, pod butem teutońskich, barbarzyńskich najeźdźców padła Polska. Niemcy nie poprzestali na pokonaniu państwa – postanowili unicestwić naród, począwszy od jego najbardziej wartościowej części. Jedną z pierwszych akcji niemieckiego terroru wymierzonych w polską inteligencję była Sonderaktion Krakau.
6 listopada 1939 roku profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz innych krakowskich uczelni zostali wezwani do Collegium Novum pod pretekstem wykładu o polityce III Rzeszy wobec nauki. Na miejscu gestapo otoczyło budynek i aresztowało 183 osoby. Uczonych przewieziono najpierw do więzienia przy ul. Montelupich, następnie do koszar przy ul. Wrocławskiej, a później do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen.
Aresztowania wywołały reakcję środowisk naukowych i dyplomatycznych w całej Europie. Szczególnie aktywne działania prowadzono w Rzymie, gdzie powstał komitet wspierający uwolnienie profesorów. Istotną rolę odegrał tu sam Benito Mussolini, który po interwencjach polskich dyplomatów oraz Luciany Frassati-Gawrońskiej zwrócił się w tej sprawie do Hitlera. Presja polityczna okazała się skuteczna. 8 lutego 1940 roku z Sachsenhausen zwolniono ponad stu profesorów. Gdy inni przywódcy Europy milczeli, to właśnie on – faszysta, dyktator i sojusznik Hitlera, jako jeden z nielicznych okazał litość i człowieczeństwo.
W geście wdzięczności Józef Maria Bocheński podarował włoskiemu przywódcy, za pośrednictwem Luciany Frassati-Gawrońskiej, wspaniałe i rzadkie wydanie dzieł Stanisława Wyspiańskiego, opatrzone następującą dedykacją: „Y 103 professori dell’ Uniwersita di Cracovia ritornati dal martirio teutonico grazie a Voi Duce, rivolgano il loro pensiero costante e grato d’aver ancora una volta dimostrato al mondo il valore, la fama, la reazione della cultura italiana. A nome dei collghi J M Bocheński dell’ Universita Jagellonica di Cracovia.18 Febhrario 1940 A. XVIII”, co w tłumaczeniu oznacza: „103 profesorów Uniwersytetu Krakowskiego, uratowanych z teutońskiego męczeństwa dzięki Waszemu, Duce, wstawiennictwu, wyraża swoje oddanie i wdzięczność za ponowne ukazanie światu wartości i sławy włoskiej kultury. W imieniu kolegów J. M. Bocheński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. 18 lutego 1940 r.”
Przemysław Piasta
Wizyta w Predappio pozwoliła mi ostatecznie ukończyć wybór źródeł poświęconych Benito Mussoliniemu, nad którym pracowałem od dłuższego czasu. Książka ukaże się już we wrześniu nakładem naszego wydawnictwa.
Myśl Polska, nr 25-26 (21-28.06.2026)